Суд ЕС пра затрымкі з дазволамі на пражыванне ў Польшчы: прыпыненне тэрмінаў не павінна пазбаўляць судовай абароны

12 лістапада 2026 года Суд Еўрапейскага саюза вынес важнае рашэнне для людзей, якія чакаюць дазволу на пражыванне ў Польшчы. Справа пачалася са скаргі замежнага студэнта на бяздзейнасць ваяводы. Аднак высновы суда маюць значэнне і для іншых катэгорый заяўнікаў, ахопленых той жа еўрапейскай дырэктывай.

Калі чалавек месяцамі чакае рашэння, важны не толькі тэрмін, запісаны ў законе. Важна і тое, ці можа ён дамагчыся разгляду сваёй сітуацыі ў судзе. Менавіта такую праблему разгледзеў Суд ЕС — TSUE — у справе C‑254/25 Wojewoda Śląski.

Суд прызнаў: пры адсутнасці абставін непераадольнай сілы дзяржава не можа прыпыняць тэрміны, устаноўленыя Дырэктывай 2016/801, такім чынам, каб заяўнік пазбаўляўся дзейснай судовай абароны ад бяздзейнасці або зацягвання працэдуры. Нават калі дзяржава спасылаецца на надзвычайную сітуацыю, суд павінен мець магчымасць праверыць абгрунтаванасць гэтай спасылкі. Поўны тэкст рашэння, пункты 35 і 47.

Польшча тлумачыла прыпыненне тэрмінаў масавым прыбыццём людзей, якія ратаваліся ад вайны Расіі супраць Украіны, і ростам нагрузкі на ўстановы. Але самой спасылкі на гэтую сітуацыю недастаткова. Дзяржава павінна даказаць, што перашкаджала выконваць тэрміны, якія меры былі прынятыя і чаму цяжкасці не ўдалося пераадолець раней. Выключэнні дапушчальныя толькі на час, неабходны для пераадолення гэтых цяжкасцей.

Гэта значны вынік, але яго межы важна разумець адразу. Дырэктыва ахоплівае найперш:

• студэнтаў;
• навуковых даследчыкаў;
• стажораў, якія адпавядаюць умовам дырэктывы;
• удзельнікаў еўрапейскага валанцёрства.

Сама справа датычылася студэнта, але выніковая выснова суда не абмежаваная толькі вучобай. Рэзалютыўная частка рашэння сфармуляваная праз агульны артыкул 34 дырэктывы. Таму дадзенае судом тлумачэнне мае значэнне і для адпаведных заяў астатніх пералічаных груп. Вызначальнай з’яўляецца прававая падстава заявы: сам факт вучобы або працы ва ўніверсітэце яшчэ не азначае, што канкрэтная працэдура падпадае пад гэтую дырэктыву. Артыкулы 2 і 34 Дырэктывы 2016/801.

Гэта рашэнне — аснова для іншых падобных спраў. Суд растлумачыў агульныя правілы артыкула 34, а не ўстанавіў выключэнне для аднаго заяўніка. Мы цяпер маем рашэнне Суда ЕС, тлумачэнне якога польскія суды павінны прымяняць у аналагічных спрэчках пра затрымкі паводле гэтага артыкула. Іншыя заяўнікі могуць спасылацца на яго ўжо пры разглядзе сваіх скаргаў у Польшчы: кожнаму чалавеку не трэба зноў дамагацца рашэння Суда ЕС па тым жа прававым пытанні. Як дзейнічаюць прэюдыцыяльныя рашэнні Суда ЕС.

Для звычайнага дазволу на часовае пражыванне і працу, Блакітнай карты ЕС, агульнага ўз’яднання сям’і, пастаяннага пражывання і статусу доўгатэрміновага рэзідэнта ЕС суд не вырашыў гэтае пытанне непасрэдна. Польскія суды могуць выкарыстоўваць аргументы рашэння і пры іншых падставах пражывання — напрыклад, у сувязі з працай. Але паколькі прававыя падставы адрозніваюцца, наколькі паспяхова ўдасца прымяніць гэтыя аргументы, пакажуць новыя судовыя рашэнні.

Рашэнне C‑254/25 можа стаць асновай аргументацыі і ў іншых справах пра затрымкі з дазволамі на пражыванне, якія разглядае Суд ЕС. Запыт наконт пражывання і працы ўжо накіраваны: справа C‑797/25 Wojewoda Dolnośląski датычыцца прыпынення тэрмінаў разгляду заявы грамадзяніна Украіны пад часовай абаронай. Пытанне накіраваў Ваяводскі адміністрацыйны суд ва Уроцлаве; запыт паступіў у Суд ЕС 8 снежня 2025 года. Афіцыйнае рэзюмэ запыту.

Статус часовай абароны тут істотны: справа ставіць пытанне аб абароне заяўніка з улікам выключэння гэтай катэгорыі са сферы дырэктывы аб адзіным дазволе на пражыванне і працу. Таму яна не з’яўляецца дакладнай копіяй C‑254/25. Магчымае выкарыстанне аргументаў аднаго рашэння ў іншай справе — наш аналіз, а не ўжо дадзены Судом ЕС адказ па C‑797/25.

Гісторыя пачалася ў красавіку 2024 года. Замежны студэнт падаў заяву на часовае пражыванне, каб працягнуць навучанне ў Польшчы. Не атрымаўшы рашэння, у кастрычніку ён падаў ponaglenie — прадугледжаны законам зварот наконт затрымкі. У лістападзе звярнуўся ў Ваяводскі адміністрацыйны суд у Глівіцах са скаргай на бяздзейнасць — skarga na bezczynność.

Ваявода прасіў адхіліць скаргу, спасылаючыся на art. 100d закона аб дапамозе грамадзянам Украіны. Гэтая норма прыпыняла тэрміны ў пералічаных у ёй справах замежнікаў і выключала прымяненне часткі сродкаў абароны ад бяздзейнасці і зацягвання. Прыпыненне тэрмінаў не забараняла ўстановам прымаць рашэнні, але абмяжоўвала магчымасці чалавека дамагацца адказнасці за затрымку.

Польскі суд засумняваўся ў сумяшчальнасці такога механізма з правам ЕС і накіраваў пытанні ў TSUE. Еўрапейскі суд адказаў на пытанне аб тлумачэнні права ЕС; вырашыць індывідуальныя патрабаванні заяўніка з улікам гэтага адказу павінен польскі суд. Пункты 8–20 рашэння.

Суд не адкінуў магчымасці надзвычайных абставін. Раптоўная падзея сапраўды можа часова зрабіць выкананне тэрмінаў немагчымым. Але форс-мажор — siła wyższa — трэба абгрунтаваць. Дзяржава павінна паказаць, што абставіны былі выключнымі і непрадказальнымі, што іх наступствы немагчыма было пераадолець нягледзячы на неабходныя намаганні і што выключэнні дзейнічалі толькі столькі, колькі патрабавалася для пераадолення цяжкасцей.

Суд асобна адрознівае рэзкі скачок колькасці заяў ад паступовага росту нагрузкі. Першы можа прывесці да часова непераадольных цяжкасцей. Другі патрабуе ад дзяржавы прыстасоўваць працу адміністрацыі і павялічваць магчымасці разгляду спраў.

Польскаму суду таксама прапанавана праверыць, ці разглядаліся менш агульныя меры: выбарачная змена тэрмінаў, прыярытэтны разгляд асобных спраў або паэтапнае прымяненне меры. Надзвычайная сітуацыя можа апраўдаць часовае выключэнне, але дзяржава павінна даказаць, чаму яно было неабходнае і чаму працягвалася так доўга. Пункты 31–45 рашэння.

Асабліва істотная ацэнка перыяду пасля 2022 года. TSUE адзначыў, што масавае прыбыццё людзей з Украіны пасля 31 снежня 2022 года ўжо не выглядае непрадказальным. Суд таксама паставіў пад сумнеў, ці сведчыла працяглае падаўжэнне абмежаванняў пра неабходныя намаганні дзяржавы. Пры гэтым ён непасрэдна пакінуў праверку абставін польскаму суду. Гэта моцны аргумент супраць шматгадовага апраўдання затрымак, але не безумоўная выснова аб незаконнасці кожнай затрымкі пасля названай даты. Пункт 46 рашэння.

Праблема застаецца актуальнай. У апублікаваным зводным тэксце польскага закона art. 100d прадугледжвае прыпыненне тэрмінаў да 4 сакавіка 2027 года. TSUE разглядаў ранейшую рэдакцыю таго ж механізма — з тэрмінам да 30 верасня 2025 года. Таму значэнне рашэння не абмяжоўваецца мінулым: паўстае пытанне, як прымяняць захаваныя абмежаванні з улікам дадзенага судом тлумачэння права ЕС. Само рашэнне не выдаляе art. 100d з польскага закона. Art. 100d, Dz.U. 2026 poz. 1293, стар. 39PL🌐 Перакласці.

Што гэта дае чалавеку, які чакае рашэння? Калі вы падалі заяву для вучобы, навуковых даследаванняў, стажыроўкі або прадугледжанага дырэктывай валанцёрства і на яе распаўсюджваюцца гарантыі артыкула 34, на рашэнне C‑254/25 можна спасылацца ў скарзе на бяздзейнасць установы — skarga na bezczynność. Гэта падстава патрабаваць праверкі прычын затрымкі і мер дзяржавы для пераадолення цяжкасцей. Адной спасылкі на «прыпыненыя тэрміны» недастаткова, каб пазбавіць заяўніка судовай абароны.

Пры гэтым TSUE не ўстанавіў новы агульны тэрмін для ўсіх замежнікаў. Ён растлумачыў ужо наяўныя нормы: артыкул 34(1) дырэктывы прадугледжвае прыняцце рашэння па поўнай заяве як мага хутчэй, не пазней чым праз 90 дзён. Артыкул 34(3) дазваляе прыпыніць гэты тэрмін да атрымання неабходных дадатковых звестак або дакументаў, калі пададзеныя матэрыялы няпоўныя. Пункты 21–28 рашэння.

Для Tu Żyjemy гэта важная перамога ў абароне правоў заяўнікаў. Прававое пытанне ў Судзе ЕС ужо вырашана. Цяпер польскі суд павінен прымяніць гэтае тлумачэнне да канкрэтнай справы. Наступнае важнае пытанне — як рашэнне паўплывае на працу ваяводскіх устаноў і разгляд іншых скаргаў на бяздзейнасць.

Матэрыял падрыхтаваны паводле поўнага тэксту рашэння C‑254/25 ад 12 лістапада 2026 года, ECLI:EU:C:2026:979. Крыніцы правераныя 12 лістапада 2026 года.